Om verdere achteruitgang van de knoflookpad in Nederland te voorkomen is op initiatief van Natuurbalans-Limes Divergens BV, Stichting RAVON, Alterra-WUR en Landschap Overijssel de Projectgroep Knoflookpad Nederland opgericht. Deze projectgroep streeft naar een landelijke samenwerking in de problematiek rondom de knoflookpad.

In 2011 is ecologisch adviesbureau  Natuurbalans – Limes Divergens van start gegaan met de uitvoering van het reddingsplan voor de knoflookpad in Limburg. Een van de acties die hieruit voortvloeien is de uitvoering van enkele herintroducties. Hiervoor zijn eisnoeren van de knoflookpad verzameld. De larven zijn vervolgens opgekweekt in een speciale kas, waarna de volgroeide larven en juvenielen zijn uitgezet in een aantal Limburgse natuurgebieden. Doel is om bestaande populaties te versterken en om verdwenen of nieuwe populaties op te bouwen..

Het project wordt uitgevoerd in samenwerking met een groot aantal partijen (zie onder). Filmmaakster Carolien Hendrix heeft ons hierbij gevolgd en een film gemaakt van het verloop van het eerste jaar van het project. Aan het woord komt een aantal van de betrokkenen.

De projectpartners voor Limburg in 2011 zijn:

• Nationaal Park de Meinweg
• Nationaal Park Maasduinen
• Staatsbosbeheer
• Natuurmonumenten
• Stichting Het Limburgs Landschap
• Stichting IKL
• Stichting de Marke
• Gemeente Bergen
• Gemeente Roerdalen
• Provincie Limburg

Meer over de aanleiding en achtergronden van het project in landelijk kader is te vinden via deze links:

Reddingsplan voor de knoflookpad
Op de bres voor de knoflookpad
Natuurbalans introduceert knoflookpad

Contactpersoon: Paul van Hoof en Ben Crombaghs
E-mail: vanhoof(at)natuurbalans.nl en crombaghs(at)natuurbalans.nl

Met steun uit het programma INTERREG IV-A is het project HABITAT Euregio – Kwaliteitsimpuls voor Leefgebieden in de Euregio Maas-Rijn (EMR) opgezet. Binnen dit project werken 13 natuurorganisaties uit België, Duitsland en Nederland samen aan een ecologisch netwerk over de grenzen heen. Het project ‘Herstelplan voor de hazelmuis in het Drielandenpark’ is opgenomen  onder de koepel van kwaliteitsverbetering kleinschalig cultuurlandschap.

Natuurbalans werkt als hoofdaannemer samen met de Zoogdiervereniging en het Vlaamse Natuurpunt Studie. Gestart in 2011 zal het plan doorlopen tot en met 2013. Binnen het herstelplan zijn vijf deelprojecten opgenomen die het gehele spectrum van de bescherming van hazelmuis omvatten:

1. Monitoring beheerexperiment Mergelland-Oost.
2. Inventarisatie kerngebieden Drielandenpark.
3. Evaluatie en synthese bosrandenbeheer op basis van trendontwikkelingen en uitgevoerde beheersmaatregelen in bestaande kerngebieden.
4. Kennisuitwisseling en voorlichting.
5. Bosranden Econet.

Het uiteindelijke hoofddoel van het herstelplan in het Drielandenpark is natuurlijk de uitbouw van duurzame hazelmuispopulaties die verbonden zijn in een netwerk van geschikte leefgebieden. Project vijf vormt daarbij de afronding: het Bosranden Econet geeft een regionale landschapsvisie met een landschappelijk invulling voor de hazelmuis. Ook andere soorten, zoals levendbarende hagedis, grauwe klauwier, diverse vleermuizen, purper­orchis en kleine ijsvogelvlinder, worden betrokken bij het opstellen van het Bosranden Econet.

In een nieuwsbrief is meer informatie over het project te vinden en lees je ook meer over de levenswijze van de hazelmuis. De nieuwsbrieven zijn zowel in het Nederlands, Frans als Duits weergegeven.

Contactpersoon: Martijn Dorenbosch en René Krekels
E-mail: dorenbosch(at)natuurbalans.nl en krekels(at)natuurbalans.nl

In het filmpje wordt het belang van de knoflookpad en natuur vanuit verschillende invalshoeken benaderd. De film laat goed zien dat de aanwezigheid van een bijzondere soort als de knoflookpad op een breed draagvlak kan rekenen.

Deze film is gemaakt door Ruben Smit Fotografie/Ecologie uit Leuvenheim in samenwerking met de gemeente Brummen en Natuurmonumenten.

Contactpersoon: Ben Crombaghs
E-mail: crombaghs(at)natuurbalans.nl
Telefoon: 024 – 352 88 11

In één van de vennen, Zwarte Goor, is daarbij oeverkruid (Littorella uniflora) gevonden. Een leuke waarneming, aangezien de laatste waarneming van deze soort in de archieven van Staatsbosbeheer stamt uit 1998. Op de drooggevallen oever van het ven zijn meer dan 1000 planten gevonden, waarvan een deel in bloei stond.

Contactpersoon: Sandra de Goeij
E-mail: degoeij(at)natuurbalans.nl

In opdracht van de provincie Noord-Brabant heeft Bureau Natuurbalans in 2011 een onderzoek uitgevoerd naar de huidige status van vinpootsalamander, de habitateisen en de werkelijke dreiging van exotische vissoorten in de provincie.

Belangrijkste conclusies van het onderzoek zijn:

• Uit inventarisatie is gebleken dat vinpootsalamander in veel gebieden wijder verspreid is dan vooraf gedacht. Keerzijde is dat de soort in een aantal gebieden definitief uitgestorven lijkt te zijn.
• Vinpootsalamander komt voor in zure vennen met een goed ontwikkelde vegetatie. Diepere vennen lijken de voorkeur te hebben.
• Vinpootsalamander en Amerikaanse hondsvis komen slechts beperkt naast elkaar voor. Van een acute bedreiging is momenteel geen sprake.
• Amerikaanse hondsvis komt in een ander habitat voor dan vinpootsalamander. Het lijkt erop dat verzuring en eutrofiering in het verleden Amerikaanse hondsvis bevoordeeld hebben, terwijl deze factoren nadelig waren voor vinpootsalamander.

De rapportage verschijnt binnenkort op deze website.

Voor vragen over vinpootsalamander of andere amfibieën kunt u contact opnemen met Bureau Natuurbalans.

Contactpersoon: Douwe Schut
E-mail: schut(at)natuurbalans.nl
Telefoon: 024 – 352 88 11

In de praktijk blijkt deze opgave in het beheer lastig te zijn. De beschikbare informatie over sprinkhanen en krekels in relatie tot natuurdoelen is gering. Daarbij ontbreekt in veel gevallen de kennis over habitateisen van sprinkhanen en krekels en op welke manier de beheermaatregelen zijn uit te voeren.

Om deze leemte in kennis op te vullen hebben Bureau Natuurbalans en Staatsbosbeheer, op verzoek van de Provincie Noord-Brabant, het initiatief genomen tot het opstellen van een document met handvatten voor natuurbeheer ten behoeve van sprinkhanen en krekels.

Het rapport is toegeschreven op de dagelijkse praktijk van het natuurbeheer: uitgangspunt zijn natuurbeheertypen, de bijbehorende soorten sprinkhanen en krekels en wijze van uitvoer van beheermaatregelen. Daarnaast is een doorsteek gemaakt naar beschermde habitattypen en de bijbehorende fauna van de leefgebiedenbenadering.

Het rapport Sprinkhanen in het natuurbeheer is hier te downloaden.

Gerelateerde downloads:
Actieplan sprinkhanen Noord-Brabant
Beoordeling leefgebieden Noord-Brabant

Voor vragen over sprinkhanen en krekels en het beheer kunt u contact opnemen met Bureau Natuurbalans.

Contactpersoon: Douwe Schut
E-mail: schut(at)natuurbalans.nl
Telefoon: 024 – 352 88 11

Wie bij amfibieën aan een invasieve exoot denkt, denkt al snel aan de Brulkikker Lithobates catesbeianus. Dat ook diverse groene kikkersoorten van het genus Pelophylax als zodanig beschouwd moeten worden is recent aangetoond in Duitsland en België (OHST 2009, MERGEAY et al. 2011).

Bureau Natuurbalans heeft in 2009 en 2010, in samenwerking met Platform Geelbuikvuurpad & Vroedmeesterpad en Dr. T. Ohst van de Humboldt-Universiteit te Berlijn, een verkennende studie naar de ernst van dit probleem in Zuid-Limburg uitgevoerd. Opdrachtgevers waren Stichting IKL en de Provincie Limburg (zie ook dit eerdere bericht op onze site).

Het onderzoek is uitgevoerd in Zuid-Limburg. Dat is geen toeval. In 2005 is op basis van genetisch onderzoek een groene kikker uit de Oude Kanjel te Itteren geclassificeerd als meerkikker uit de Balkan. Bovendien is Zuid-Limburg het enige leefgebied van de (ernstig) bedreigde geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad in Nederland. En groene kikkers zijn er van nature zeer zeldzaam. Maar de indruk bestaat dat het aantal vindplaatsen meer en meer toeneemt en groene kikkers steeds in leefgebieden van geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad gevonden worden. Dat is vreemd omdat Zuid-Limburg, waar oppervlaktewateren en (verbindende) slootsystemen zeldzaam zijn, nou niet bepaald een typisch habitat vormt voor groene kikkers. De vraag wierp zich daarom op of het wel om inheemse groene kikkers gaat.

Daarom zijn er 91 groene kikkers gevangen waarvan mondslijm is afgenomen, dat vervolgens genetisch is geanalyseerd op basis van mitochondriaal DNA. In totaal zijn 13 locaties in het Mergelland, het Maasdal en de Mijnstreek bemonsterd.

De resultaten van het onderzoek liegen er niet om. Bij 44% van de kikkers en op 46% van de monsterlocaties is verwantschap met meerkikker Pelophylax ridibundus uit de zuidelijke Balkan vastgesteld. Maar ook verwantschap met soorten uit andere regio’s is aangetoond. De helft van de bezette locaties ligt in het Mergelland.

Bovendien bleek ook ongeveer 10% van de onderzochte groene kikkers besmet met Batrachochytrium dendrobatidis, de bacterie die chytrid veroorzaakt. Chytrid is een ziekte die in grote delen van de wereld leidt tot sterfte onder amfibieën.

Exotische meerkikkers zijn aangetroffen in uiteenlopende watertypen waar ook succesvolle voortplanting is vastgesteld: stromende beken, zandafgravingen, vijvers, maar ook in kleine, ondiepe poelen in het Mergelland: het specifieke leefgebied van de geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad.

Vestiging van exotische groene kikkers is ongewenst.  Niet alleen vormen ze een potentiële concurrent en/predator voor inheemse soorten, ze kunnen ook als vector van amfibieziekten een bedreiging vormen. Vestiging van exotische groene kikkers in leefgebieden van de (ernstig) bedreigde vroedmeesterpad en geelbuikvuurpad is vanuit dit oogpunt al helemaal ongewenst.

De reden dat aanwezigheid van uitheemse groene kikkers in West-Europa lang onopgemerkt is gebleven, is het ontbreken van duidelijke uiterlijke verschillen tussen de Europese Pelophylax-soorten, maar ook door het veelvuldig optreden van hybridisatie tussen verschillende groene kikker-taxa (zie foto’s). De enige manier om Europese groene kikkersoorten sluitend te determineren is daarom op basis van DNA-onderzoek.

Een uitgebreider verslag van het onderzoek van Natuurbalans zal binnenkort verschijnen in het Natuurhistorisch Maandblad van het Natuurhistorisch Genootschap in Limburg. Na publicatie kunt u een pdf van het artikel via de site van Bureau Natuurbalans downloaden.

Foto’s van drie meerkikkers Pelophylax ridibundus van het zuidelijke Balkantype (bovenste rij) en drie meerkikkers van het inheemse type (vastgesteld op basis van genetisch onderzoek). De foto’s tonen aan dat op basis van uiterlijke kenmerken van een groene kikker nauwelijks is af te leiden tot welk taxon een dier behoort (ook de kikkers van het inheemse type zien er soms heel anders uit dan de ‘standaard’ meerkikker uit West-Nederland).

Bronnen:

• Mergeay, J., G. Holsbeek, F. Volckaert & L. De Meester, 2011. Routinematige screening van genetische barcodes bij groene kikkers legt verborgen invasies bloot. De Levende Natuur 112 (2): 66-72.
• Ohst, T., 2009. Allochthone Wasserfrösche in Deutschland. Hybridschwarmbildungen zwischen Wasserfröschen des Rana kl. esculenta-Komplexes und eingeschleppten Formen. Südwestdeutscher Verlag für Hochschulschriften, Saarbrücken.

Contactpersoon: Rob Felix
E-mail: felix(at)natuurbalans.nl

Op onze website zijn de rapporten uit voorgaande jaren te downloaden. Het rapport van de bemonsteringen uit het najaar van 2010 en het voorjaar van 2011 is vanaf vandaag ook beschikbaar via deze link.

Contactpersoon: Nils van Kessel
E-mail: vankessel(at)atuurbalans.nl

De monitoring wordt uitgevoerd middels boomkor en elektrische visapparatuur. De bemonstering met de boomkor worden uitgevoerd door m.s. Schollevaar.

Bureau Natuurbalans voerde in de periode 2007-2011 ook de Actieve Vismonitoring uit. Voor komende periode worden enkele wateren binnen de monitoring voor het eerst bemonsterd: Haringvliet, Nieuwe Waterweg, Ketelmeer, Zwarte Meer en Vossemeer. Eind 2012 zal Bureau Natuurbalans over de bemonsteringen rapporteren aan RWS Waterdienst.

Op onze website zijn de rapporten uit voorgaande jaren via deze link te downloaden. Het rapport van de bemonsteringen uit het najaar van 2010 en het voorjaar van 2011 zal spoedig ook te downloaden zijn.

Contactpersoon: Nils van Kessel
E-mail: vankessel(at)atuurbalans.nl

Als er nú niets gebeurt, is het bijna zeker dat dit bijzondere amfibie binnen vijf jaar uit Overijssel, Noord-Brabant en Limburg zal verdwijnen. Het is dan slechts een kwestie van tijd en de soort zal ook in Drenthe en Gelderland uitsterven. Voor het eerst sinds mensenheugenis zal dan een amfibie uit Nederland verdwijnen. Om dit te voorkomen hebben Stichting RAVON, Natuurbalans-Limes Divergens BV, Alterra Wageningen UR en Landschap Overijssel de ‘Projectgroep Knoflookpad Nederland’ opgericht en een reddingsplan opgesteld.

Al aan het eind van de jaren ‘90 werd geconstateerd dat het verspreidingsgebied van de knoflookpad in Nederland kleiner werd. Reden voor het toenmalige ministerie van LNV een soortbeschermingsplan voor deze soort te maken. Ondanks het feit dat de laatste 10 jaar veel tijd en geld in habitatverbeterende maatregelen voor de knoflookpad is gestoken, dreigt de soort in Nederland uit te sterven. Genetici bevestigen dat dit een duidelijke aanwijzing is dat genetische verarming (inteelt) de oorzaak is dat de huidige populaties ondanks al de genomen maatregelen niet kunnen overleven. Isolatie van populaties door habitatfragmentatie speelt daarbij een belangrijke rol.

Om de knoflookpad voor ons land te behouden is door de Projectgroep Knoflookpad Nederland een bijplaatsings- en/of (her)introductieprogramma gestart. Hiermee wordt voorkomen dat de investeringen van de afgelopen tien jaar voor niets zijn geweest. De provincies Overijssel en Noord-Brabant, Staatsbosbeheer, Nationaal Park de Meinweg in Limburg en Natuurmonumenten in Gelderland onderkenden de ernst van de situatie en dragen ondanks alle bezuinigingen bij om op landelijke schaal een start te kunnen maken met dit project. De paddenlarven worden alleen teruggeplaatst op plekken waar de eitjes vandaan komen. Kleine populaties wordt daarmee met eigen genetisch materiaal een flinke steun in de rug gegeven. Genetisch onderzoek moet uitwijzen of verschillende populaties kunnen worden gemengd om zo de genetische diversiteit te vergroten.

Bovenstaande acties houden niet in dat de soort nu gered is. De financiering van het reddingsplan is nog een probleem. De partners van de PKN hebben op vrijwillige basis veel tijd en engergie in het plan geïnvesteerd en delen van het onderzoek voorgefinancierd. Voor het vervolg van dit project zijn er meer financiële middelen nodig om de knoflookpad voor Nederland te behouden.

Contactpersoon: Ben Crombaghs
E-mail: crombaghs(at)natuurbalans.nl